Binnenkort zal het kabinet met de plannen komen voor het terugdringen van het begrotingstekort in 2014. Het zal vervolgens niet lang duren voordat tegenstanders waarschuwen voor het “kapot bezuinigen” van de economie. Volgens deze critici moet de overheid in deze tijd van crisis juist meer uitgeven om de economie te stimuleren. Dat de overheid dit jaar al 20 miljard euro meer uitgeeft dan er binnenkomt zonder dat dit tot economische groei leidt, doet kennelijk niets aan hun opvatting af.
Natuurlijk kan de overheid door investeringen bijdragen aan de groei van de economie. Het gaat dan vooral om investeringen in infrastructuur en wetenschap. Het is echter noodzakelijk om tegelijk de overheidsfinanciën op orde te brengen. Zelfs met de maatregelen die het kabinet nu vermoedelijk gaat nemen, geeft de overheid nog steeds meer geld uit dan er binnenkomt. Dit leidt tot nog verder oplopende schulden en stijgende belastingen. Op de lange termijn is dit onhoudbaar. Daarom is het tijd voor een plan om de overheidsfinanciën structureel op orde te brengen.
Moment of truth
Een interessant recept hiervoor is in 2010 uitgewerkt door de Amerikaanse senatoren Simpson en Bowles, een Republikein en een Democraat. In hun rapport onder de veelzeggende titel The Moment of Truth hebben zij een plan gepresenteerd om de overheidsfinanciën op orde te krijgen zonder het economische herstel te verstoren. Door de politieke verdeeldheid in de Verenigde Staten is er weinig met dit plan gedaan. Nederland zou er echter zijn voordeel mee kunnen doen door belangrijke elementen ervan over te nemen.
Onvermijdelijk is de eerste maatregel het snijden in de uitgaven. In drie jaar tijd moeten de overheidsuitgaven in reële termen worden teruggebracht tot het niveau van voor de crisis in 2008. Daarna mogen de overheidsuitgaven jaarlijks met maximaal de helft van de geraamde inflatie groeien. Voor de Nederlandse rijksbegroting zou uitvoering van dit plan betekenen dat er in 2014 maximaal 249 miljard euro mag worden uitgegeven (net zo veel als dit jaar) en dat dit in 2015 moet dalen tot 242 miljard euro. Deze daling van 7 miljard euro betreft alleen het snijden in de uitgaven en is dus geen combinatie van bezuinigingen en lastenverzwaringen. Vervolgens mogen de uitgaven stijgen tot, uitgaande van 2% inflatie per jaar, maximaal 262 miljard euro in 2023.
Investeringen in infrastructuur
Het onderliggende idee van Simpson en Bowles is dat in het eerste jaar elke uitgave tegen het licht wordt gehouden en rationeel wordt beoordeeld op effectiviteit. Uitgaven die niet aantoonbaar hun doel bereiken, moeten beëindigd worden. Ook moet nog strenger gekeken worden naar wat kerntaken van de overheid zijn; activiteiten die daarbuiten vallen, worden eveneens beëindigd. Overlappende overheidsprogramma’s worden opgeschoond en verspilling wordt tegengegaan. Na dit jaar blijven voorgenomen uitgaven streng aan deze criteria getoetst worden. Alleen dan wordt voorkomen dat de overheidsuitgaven weer uit de hand gaan lopen.
Simpson en Bowles stellen verder voor een brede parlementaire commissie op te dragen om jaarlijks voor 2 procent van de begroting aan posten aan te wijzen die geschrapt worden en te bepalen hoe de helft van deze besparing voor hoogrenderende investeringen wordt ingezet. Daarbij kan gedacht worden aan investeringen in infrastructuur en uitbreiding van hoogwaardig onderzoek en ontwikkeling op belangrijke kennisdomeinen. Op deze manier dalen de overheidsuitgaven en worden steeds meer uitgaven aan zaken met lagere prioriteit omgezet in uitgaven aan belangrijker zaken.
Vereenvoudiging belastingstelsel
Het tweede onderdeel van het plan is vereenvoudiging van het belastingstelsel. Eerst worden alle aftrekposten geëlimineerd. De helft van de besparing die dit oplevert, wordt besteed aan het terugdringen van het begrotingstekort; de andere helft aan het substantieel verlagen van de tarieven en het terugzetten van enkele nuttige aftrekposten. Dit laatste betreft een zeer beperkt aantal posten dat werk, gezondheidszorg, liefdadigheid en sparen bevordert (in het plan wordt ook woningbezit genoemd, maar die discussie zullen we in Nederland voorlopig maar niet meer oprakelen).
Ook voor bedrijven worden alle aftrekposten afgeschaft om niet bepaalde industrieën te bevoordelen. Het is niet meer aan de overheid om te bepalen wie de winnaars en verliezers van de toekomst zijn. Alle bedrijven hebben een gelijk speelveld. Simpson en Bowles stellen dat belastingontvangsten uiteindelijk niet meer dan een vijfde deel van het bruto nationaal product mogen uitmaken. Daarnaast stellen zij voor om in het eerste jaar een tax holiday te geven: een belastingkorting aan burgers en bedrijven om op korte termijn economische groei te stimuleren.
Zicht op gezonde overheidsfinanciën
Het plan van Simpson en Bowles zorgt ervoor dat de overheid zich weer op haar kerntaken concentreert en dat burgers en bedrijven minder zwaar worden belast, waardoor zij zelf weer meer te besteden hebben en kunnen zorgen voor echte economische groei. Het succes van het plan hangt volgens Simpson en Bowles af van de moed van politici om de noodzakelijke besluiten te nemen, zich daarover richting burgers te verantwoorden en het nationale belang te laten prevaleren boven dat van belangengroepen. In Nederland is de politieke verdeeldheid op dit moment dusdanig dat een goede samenwerking tussen coalitie en oppositie ook niet vanzelfsprekend is.
Maar hopelijk kunnen onze politici de moed opbrengen die zo nodig is om tot besluiten te komen die tot gezonde overheidsfinanciën leiden. In ieder geval is het te hopen dat het kabinet in de afronding van zijn bezuinigingsvoorstellen alsnog de ideeën van Simpson en Bowles betrekt. Als de oppositie zich vervolgens constructief opstelt in het debat hierover, dan is er zowaar een kans dat Nederland zicht heeft op gezonde overheidsfinanciën op de lange termijn.
