België neemt dinsdag afscheid van een strafwetboek dat grotendeels uit 1867 stamt. Het nieuwe wetboek kent acht strafniveaus, maakt ecocide strafbaar en verklaart de gevangenisstraf tot uiterste middel.
Het is de eerste volledige herziening sinds de napoleontische tijd. De oude tekst werd in bijna 160 jaar honderden keren bijgeschaafd, maar nooit opnieuw opgebouwd. Aan de nieuwe versie is ongeveer een halve eeuw gewerkt, met magistraten, advocaten en rechtsgeleerden; ze verscheen op 8 april 2024 in het Belgisch Staatsblad, waarna de inwerkingtreding nog werd uitgesteld.
Het scharnierpunt is de indeling. Het onderscheid tussen misdaden, wanbedrijven en overtredingen verdwijnt. Er blijft één begrip over — misdrijf — met acht strafniveaus als sanctiekader. Niveau 1 kent geen gevangenisstraf, niveau 8 loopt door tot levenslang. Rechters moeten voortaan eerst kijken naar alternatieven als enkelband, werkstraf, probatie of boete.
Ecocide en dood in het verkeer
Nieuw is het misdrijf ecocide: wie opzettelijk en wederrechtelijk ernstige, grootschalige en langdurige schade aan het milieu veroorzaakt, riskeert vijftien tot twintig jaar cel. Ook de dood in het verkeer wordt gesplitst. Onopzettelijke doding valt op niveau 3, met drie tot vijf jaar, maar bij zware inbreuken zoals rijden onder invloed kan de straf oplopen tot tien jaar.
Daarnaast komt er een geldboete die kan oplopen tot drie keer het behaalde of beoogde vermogensvoordeel. Wie een miljoen euro oplicht, riskeert dus drie miljoen euro boete. De bedoeling is misdaad die loont financieel onaantrekkelijk te maken.
Wat er uit het strafwetboek verdwijnt
Er sneuvelt ook het nodige. Volgens de NOS verdwijnen onder meer de strafbaarstelling van majesteitsschennis en die van sekswerk, en volgens Belgische media zijn verouderde bepalingen als het verlenen van valse adellijke titels en nachtlawaai uit de federale wet gehaald. Diefstal binnen het gezin is juist wél vervolgbaar geworden, en voor familiale doding en partnergeweld gelden expliciete strafverzwaringen.
Voor de praktijk begint nu het rekenwerk. Duizenden lopende zaken vallen nog onder het oude recht, en advocaten en rechters moeten per dossier bepalen welke wet voor de verdachte het gunstigst uitpakt. Onderzoekers van het Leuvense Instituut voor Strafrecht vatten het bij de VRT zo samen: “Diep ademhalen en veel zuchten is de enige optie.”
In Nederland dateert het Wetboek van Strafrecht nog altijd uit 1886. Wel ligt er sinds 2024 een volledig vernieuwd Wetboek van Strafvordering bij de Tweede Kamer — het procesrecht, niet het strafrecht zelf.
