Het Huis Oranje-Nassau heeft het Nederlandse kolonialisme eeuwenlang „met overtuiging en zonder wezenlijke bedenkingen” gesteund en eraan verdiend, maar bepaalde zelden het beleid. Dat concludeert de onafhankelijke commissie die vrijdag in Leiden haar onderzoek naar het koloniale verleden van de familie aanbood aan koning Willem-Alexander.
Hoofdonderzoeker Gert Oostindie, oud-hoogleraar koloniale geschiedenis, sprak in het Academiegebouw van „eeuwenlange actieve en onscrupuleuze steun aan het kolonialisme, met inbegrip van de slavernij zolang die bestond”. Tot het aantreden van koningin Juliana in 1948 klonk vanuit de paleizen nooit kritiek op het kolonialisme en werd nooit gepleit voor een andere koers, aldus Oostindie.
De koning vroeg in december 2022 zelf om het onderzoek, betaalde het en stelde de koninklijke archieven open. Naast Oostindie zaten historicus Esther Captain, oud-politicus Kathleen Ferrier en hoogleraar Henk te Velde in de commissie. Volgens de Universiteit Leiden werkten circa zestig onderzoekers mee; het resultaat beslaat ruim tweeduizend bladzijden.
Wat het koloniaal verleden de Oranjes opleverde
Het financiële profijt kwam vooral uit de VOC en later Nederlands-Indië. Omgerekend ging het in de negentiende eeuw om ruim een half miljard euro, blijkt uit het onderzoek.
Aan de trans-Atlantische slavenhandel en de Caribische slavernij verdienden de Oranjes vrijwel niets. Niet uit principe, stellen de onderzoekers, maar omdat de West-Indische Compagnie weinig succesvol was en vooral verliesposten opleverde. De slavernij werd volgens het rapport wel „structureel ondersteund, gefinancierd en met militair geweld in stand gehouden”, citeert BNNVARA.
Op het beleid zelf drukten de Oranjes slechts bij uitzondering een stempel. Alleen koning Willem I, die van 1813 tot 1840 regeerde, bepaalde vrijwel in zijn eentje de koloniale koers. „Zonder de Oranjes was Nederland ook wel een koloniale mogendheid geworden”, aldus Oostindie.
Koning noemt uitkomst schrijnend en confronterend
Willem-Alexander noemde de bevindingen bij de overhandiging „onverbloemd en indringend”. Dat het in zijn familie vóór Juliana aan tegendraads leiderschap ontbrak, vond hij „schrijnend en confronterend”. „Zonder erkenning van wat er is gebeurd, komen we niet verder”, zei de koning, die het onderzoek geen afronding maar „een aansporing” noemde.
De excuses die de koning op 1 juli 2023 maakte voor het nalaten van zijn voorouders om in te grijpen bij de slavernij, noemde Oostindie „krachtig en correct”. Het rapport gaat wel verder: de Oranjes keken niet alleen weg, ze steunden het systeem. Volgens commissielid Captain moeten excuses worden gevolgd door „het bestrijden van onrecht en ongelijkheden in het heden”.
De onderzoekers wijzen erop dat Willem-Alexander de eerste constitutionele vorst in Europa is die zich in deze termen over het koloniale verleden uitspreekt.
