Op vier mei staan Nederlanders stil bij de gruwelen uit het verleden. Officieel heet het dat we allen herdenken – soldaten en burgers – “die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties.” In de praktijk herdenken we natuurlijk nog steeds eerst en vooral de slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog. Dat is ook goed – zo is de herdenking ontstaan, en zo wordt het door velen nog steeds intens beleefd.
De Tweede Wereldoorlog mag ook niet vergeten worden in Nederland. Nooit. Daarvoor zijn een heleboel redenen, maar de allerbelangrijkste zijn deze: nog nooit was het kwaad voor Nederlanders zo bureaucratisch en tegelijkertijd zo allesvernietigend en industrieel, nog nooit was de haat zo ideologisch en systematisch van aard, en nog nooit was de waanzin zo diep verweven in ons alledaagse leven en in onze samenleving. Dat mag allemaal nooit meer gebeuren, en een van de manieren waarop dat voorkomen kan worden is door de herinnering levend te houden en het verhaal keer op keer opnieuw te vertellen. Het hele verhaal, welteverstaan.
De ideologie, de mensen en de dood
Dat hele verhaal bestaat – grofweg – uit drie delen: de ideologie, de mensen en de dood. De ideologie en de dood zijn onlosmakelijk met ons publieke oorlogsverleden verbonden – via woorden als rassenleer, antisemitisme, deportaties, vernietigingskampen, gaskamers, verbrandingsovens, en via plaatsen als Auschwitz, Treblinka, Westerbork en Sobibor. Woorden en plaatsen die nog steeds open zenuwen raken, ook in de derde, vierde en vijfde generatie. Woorden en plaatsen wier betekenis nooit vergeten mag worden. Als het u niets zegt, kijkt u dan nog even naar deze beelden.
En toch is onze beleving van het oorlogsverleden naar mijn smaak vaak onvolledig, en vertellen we onszelf niet altijd het hele verhaal. Waar het wrikt is bij deel drie – de mensen. Het oorlogsverleden zoals wij dat publiekelijk beleven en herdenken, onderscheidt feitelijk vooral twee groepen mensen: slachtoffers en daders. ‘Goed’ en ‘fout’. Wit en zwart – echter niet in elkaar verweven, zoals yin en yang, maar tegenover elkaar staand, gescheiden door een keiharde, kaarsrechte lijn. Een streep in het zand, zo u wilt. Een fatsoenskloof. Rechts van de streep de goeien – keurige jongens – en links de fouten – met hun schuimbekkende rotkoppen. Zo simpel was het niet, uiteraard, en het is niet alleen ahistorisch maar ook gevaarlijk ‘goed’ en ‘fout’ zo rigoreus te willen scheiden.
De keus voor het kwaad
Daar moest ik dus aan denken, toen ik vorige week dat gedicht las dat we vanavond niet mogen horen. Wit en zwart zijn in de geschiedenis net zo zeldzaam als in de natuur, en als je ze ziet, dan zie je ze vaak samen. De oudoom van Auke maakte een verkeerde keuze, en belandde daardoor keihard en onverbiddelijk aan de foute kant van de geschiedenis. Maar koos hij voor het kwaad omdat hij altijd al een intrinsiek slecht mens was, of koos hij voor het kwaad omdat het zich als redelijk en aantrekkelijk alternatief aan hem voordeed? Van hoeveel van de mensen die ‘fout’ waren in de oorlog was de keuze voor de verkeerde kant eigenlijk voorspelbaar in, zeg, 1938?
Is een keus voor het kwade altijd ingegeven door aangeboren slechtheid of zijn er redenen denkbaar dat ‘goede’ mensen ‘slecht’ werden? Is een deel van de kracht van een vernietigend foute kant niet vaak juist gelegen in het feit dat er voor velen een zekere aantrekkingskracht vanuit gaat? En als dat zo is, zouden we dat dan maar niet beter stevig in onze oren kunnen knopen, in plaats van het weg te moffelen in de marges van de geschiedenisboekjes?
Niet vergeten
Belangrijker nog: hoeveel collaborateurs, verraders en oorlogsmisdadigers deelden niet de wieg, het huis, de kantine of soms zelfs het bed met mensen die hun beste krachten of zelfs hun leven gaven voor de goede zaak? Het kwaad was niet alleen overal, het was ook onderdeel van allerlei sociale verbanden, families, en gezinnen. De foute oudoom van Auke had vier broers in het verzet. Hoeveel Nederlanders van de generatie die in de jaren 70 of daarna zijn geboren hebben niet, zoals Auke, ergens in hun familie iemand, een achterneef, een oudoom of een (over)grootvader, aan wie een fout luchtje zit?
Als het foute in de oorlog zo diep in de samenleving verweven zat, waarom weren we het dan nu zo krampachtig van onze publiekelijke herdenkingen? Geloven we dan echt dat we nu met z’n allen zoveel wijzer en beter zijn? Geloven we dan echt dat de kiemen van het kwaad niet ook nu in onze samenleving aanwezig kunnen zijn? Dat er geen mensen in onze directe omgeving zijn die wellicht de foute kant op zouden gaan? Dat we zelf garant staan voor onze eigen correctheid? Het zijn vragen die we ons niet of nauwelijks publiekelijk stellen als het gaat om De Oorlog, maar die wel heel belangrijk zijn. Ook op vier mei.
Herstel. Juist op vier mei.
Herdenken is betekenis geven. Op vier mei staan de Nederlanders massaal stil bij het leed dat in de oorlog geleden is en reflecteren ze op wat er tussen 1940 en 1945 is gebeurd. Het is het enige moment in het jaar dat ze dat zo doen, en om die reden gaat de herdenking dus ook om het hele verhaal. Daar hoort ook bij dat het leed veroorzaakt is door een kwaad dat in ons zit – misschien wel in ons allemaal. Een kwaad dat we dus vooral niet moeten externaliseren. Daarom had Auke vanavond op de Dam zijn gedicht voor moeten lezen.
Want die oudoom van Auke, die kunnen we, zoals Auke in zijn gedicht terecht zegt, inderdaad maar beter niet vergeten. Hoe pijnlijk die herinnering ook is.
Vanavond herdenk ik om 20:00 uur alle slachtoffers van de holocaust. Daarna neem ik een momentje de tijd om de hersendode CIDI-mensen te herdenken die het niet kunnen hebben dat mensen de dodenherdenking op een eigen manier vormgeven. Laten we de oorlog en haar slachtoffers nooit vergeten, maar laten we elkaar vooral ook niet gaan vertellen wie wel en wie niet herdacht mag worden. Centraal moet staan het herinneren van het afschuwelijke drama dat nooit meer plaats mag vinden.
Eens.
Doet me denken aan wat Dave Matthews in een anekdote over Rommel vertelde (zijn opa vocht ooit in Afrika tegen hem): “Rommel was an evil man…but he still came weeping out of someone’s vagina”.
Nu nog wachten op een Breivik herdenking, die man heeft vast ook goede kanten.
Dat vinden die ouders van die vermoorde kinderen vast ook niet erg.
Diep triest dat sommigen niet begrijpen dat het mee herdenken van de moordenaars, de nagedachtenis aan al die onschuldige vermoorde Joden, Roma, zigeuners, homo’s enz bezoedelt.
Dat is blijkbaar de prijs van het 67 jaar in vrijheid leven.
@3 Goed lezen is een vaardigheid die u duidelijk niet beheerst.
Eens. Verder niets aan toe te voegen.
@Miko
Lezen en nadenken zijn nooit de grootste talenten geweest van die reageerder die zich al tijdens bij ons ophoudt onder de naam Likoed Nederland.
Het punt is niet dat we nazi’s zouden moeten eren ofzo. Het punt is dat zwart-wit niet bestaat, maar voor Likoed Nederland wel, dat is me allang duidelijk. Iedereen die zijn meningen over Israël voor 100% deelt is wit, ieder ander is zwart. Ruimte voor meningsverschillen is er niet. You’re either with us, or against us. Erg vermoeiend…
Één gezin, één foute zoon en vier zonen ‘in het verzet’. Waar kan dat laatse geverifieerd worden?
Verder is het wel interessant dat de papa&mama van de jongen hem niet naar een van die helden hebben vernoemd maar naar die ene foute oom…
Jahaa, natuurlijk, Fred, dat eerste geloof je meteen, maar dat laatste ‘moet geverifieerd worden’. Hoe hypocriet kun je zijn.
Maar dan nog: de vraag is: waarom de vernoeming? Als eerbetoon of als waarschuwing?
Universele vertellingen die de ‘ontmenselijking’ van de Tweede Wereldoorlog proberen te grijpen maken het mogelijk dat wij meer inzicht in ons zelf krijgen. Natuurlijk is het verschrikkelijk wat er gebeurd is. Echter moet men niet ‘het goede’ tegenover ‘het kwade’ zetten, omdat deze alleen maar bepaald zijn door de uiteindelijke overwinnaars in de oorlog. Waarom streden mensen mee aan de zijde van ‘het kwaad?’
Hannah Arendt, Mulisch, Primo Levi etc: allen laten zien dat dat ‘kwaad’ in de mens zelf verweven zit. En een ieder kan daar ook gebruik van maken, zolang hij de zaakjes maar ‘juist’ verdeelt. Daar schuilt het ware gevaar. Roepen dat dit nooit meer moet gebeuren is niet genoeg. Het hele verhaal vertellen, aldus Miko Flohr, is de enige optie willen we dit niet weer laten gebeuren. Door dit te beteugelen, stappen we af van wat 4 mei zou moeten betekenen.
Mooi stuk Miko Flohr.
Interessant en mooi geschreven stuk. Waar het mij om gaat is het volgende. Bij het kwaad in ons moet je altijd! stilstaan. We zijn allemaal een oogwenk verwijderd van een beest of een heilige. Dat moet je je altijd realiseren.
Allleen Miko… die 2 minuutjes. 1 dag in het jaar, mogen we die 2 minuutjes stilstaan bij de slachtoffers van een helder afgebakende vijand. En de gedachte aan hen die hun leven gaven tegen de nazi’s omhelzen. 2 minuutjes Miko. 2 minuutjes.
Dat is het dubbele, Jan. Die twee minuten zijn belangrijk, dierbaar en voor iedereen anders. Misschien moet je dat zo min mogelijk inkaderen en er helemaal geen betekenisgevende elementen bij doen. Geen gedicht, geen speeches, niets. Want iedere betekenis vult in, verbindt en sluit uit.
Tegelijkertijd is het de enige nationale gelegenheid om die betekenis – die ik heel belangrijk vind – te geven en door te geven, en om na te denken over wat het was waardoor het beest zo los kon komen. Iedere andere gelegenheid heeft minder tot géén impact.
In dat dilemma kies ik voor optie twee.
@Miko, waarom gelijk zo’n groot woord, hypocriet? De gezinsinfo komt uit het gedicht zelf. Als er geen foute oom was geweest had de familie toch wel gereageerd ondertussen?
Voor mij is het waarheidsgehalte tot nader order een beetje twijfelachtig. That’s all.
En voor de volledigheid: bij mijn voorouders zijn geen verzetsmensen voor zover ik weet. Alleen maar domme sloebers die zich bij razzia’s lieten oppaken tbv de Arbeitseinsatz. Ik ben naar een van hen vernoemd.
@Miko – Ik ga 10 september naar Kamp Vught naar de expositie ‘The Holocaust by Bullits’, ook wel de vergeten holocaust genoemd. Omdat de Joden in het Oosten, door gebrek aan infrastructuur naar per trein naar de vernietigingskampen konden worden getransporteerd, werden zgn. Einsatzgruppen op pad gestuurd, die van dorp naar dorp trokken om de Joden ter plekke te executeren. Lijkt me ook iets voor jou om te bezoeken. Daarom nodig ik je bij deze uit samen te gaan. Ben benieuwd naar de nuance, die jij vast wel kan vertellen bij deze historie.
@Andringa
Als u 200 onschuldige vermoorde familieleden zou hebben, zou u bij een herdenking ook willen dat hun moordenaars mee herdacht zouden worden.
Ik wens u die situatie niet toe.
@Likoed Nederland,
er zijn meer familieleden van mij omgekomen in kampen tijdens WO2 dan u zou denken…
En waar trek je dan de grens? Moeten we volgend jaar misschien Hitler gaan herdenken, omdat ook hij koos voor het kwaad “omdat het zich als redelijk en aantrekkelijk alternatief aan hem voordeed”? En ook hij is uiteindelijk slachtoffer van de oorlog geworden, want hij heeft nooit van zijn oude dag kunnen genieten. En hij was trouwens ook altijd erg aardig voor zijn hond.
Ik geloof ook niet in de stelling dat het kwaad in ons allemaal zit. Dat is een stukje christelijke indoctrinatie. Ik geloof dat de meeste mensen van nature goed zijn, en dat het een klein percentage is dat empathisch vermogen mist en daarom tot vreselijke dingen in staat is. Wat ik ook geloof is dat als dat soort figuren aan de macht komt, zoals in Nazi Duitsland, veel mensen bereid zijn om daar achteraan te lopen. Goed om je dat te realiseren. Maar laten we in die twee minuten toch vooral stil staan bij de slachtoffers.
Meneer Flohr, U heeft gelijk dat goed en kwaad dicht bij elkaar liggen binnen de ziel van de mens. Recentelijk hebben we de oorlogen op de Balkan en in Rwanda mogen aanschouwen waar eens nette buren elkaar rustig afslachtten.
Dat neemt niet weg dat de weg tussen de SS en verzetsheld niet slechts het resultaat van een ongelukkige keuze was, zoals het gedicht naar voren brengt en waar de tendens van het herdenken nu naar neigt. Ik denk dat er hier drie dingen onderbelicht worden.
Ten eerste dat het goed en kwaad, wat velen onder ons als grijs zien, enorm wordt opgeblazen in oorlogstijd. Het is makkelijk roepen vanaf de zijlijn dat ‘ik verzetsheld zou worden’ maar even makkelijk is het om te verkondigen dat het slechts een ‘ongelukkige keuze’ was geweest.
Verder denk ik dat het absoluut niet een keuze is maar een weg van vele keuzes waarbij je jezelf constant moet afvragen wat je aan het doen bent en waar je naar toegaat. De combinatie SS + Oostfront is voor mij ongeveer de volmaking van het absolute kwaad. Me dunkt dat de oudoom genoeg momenten heeft gehad (waaronder misschien wel heftige discussies met zijn broers) om te beseffen waar hij voor koos.
Tenslotte zijn er genoeg mogelijkheden en momenten om over mensen als de oudoom van Auke te praten. Ik weet niet of het programma nog steeds bestaat maar vond Andere Tijden van de VPRO altijd erg sterk hierin. Zelf zou ik graag willen zien dat we 4 mei, juist 4 mei nu behouden voor de slachtoffers van het kwaad van die oorlog, van die nietsontziende, mensonterende oorlog.
Dan kunnen we de rest van het jaar nog altijd praten over de slachtoffers van de verkeerde keuzes, de nauwe grens van goed en kwaad en hoe iemand als Auke’s oudoom bij de SS terechtkwam.
@13 Ik ken die verhalen hè. Ik heb vorig jaar in een ruk en met open mond Hitler, the Germans and The Final Solution van Ian Kershaw gelezen. Daarin wordt uitgebreid ingegaan op de stappen die tot de holocaust leidden en ook op de mobiele einsatzgroeppen. Als je dat soort werken leest wordt de vraag waarom zoveel mensen aan dit regime mee konden werken alleen maar prangender.
Leestip Linkje: http://books.google.co.uk/books/about/Hitler_the_Germans_and_the_Final_Solutio.html?id=uwOXG_Ott9MC&redir_esc=y
@16 ‘wat ik ook geloof is dat veel mensen bereid zijn om daar achteraan te lopen’. Daarmee zit het kwaad dus in ons allemaal. Als je stil wil staan bij de slachtoffers, moet je ook stilstaan bij waar ze het slachtoffer van zijn. Daar hoort dat meelopen pertinent bij.
@18 zie mijn reactie onder 11 – de rest van het jaar gebeurt dit niet. De eerste twee punten ben ik het mee eens – volgens mij spreekt mijn stuk dat ook niet tegen.
Wonderlijk hoe hier gesteld wordt dat we Auke’s gedicht niet zouden mogen horen. Dat mag wel, altijd en overal. Behalve bij de officiële herdenking van de oorlogsslachtoffers op 4 mei. Dat druist in tegen de geest van de plechtigheid voor de slachtoffers. Van mijn part gaat hij ernaast staan en zingt-ie het 30 keer achter elkaar op de melodie van “O, when the saints…”.
Off topic; Ik zie het liefst dat de van Amsbergens hun kransen in Londen en Canada gaan neerleggen vanavond. Kan ik ook eens naar de Dam voor mijn opa. :)
“Vluchtte voor de armoede
Hoopte op een beter leven
Geen weg meer terug
Als een keuze is gemaakt”
En wij maar comfortabel, in alle luxe en vrijheid, vanaf de zijlijn oordelen en vingerwijzen. En uitsluiten.
Ja laten we iedereen gaan herdenken ook slachtoffers van voor en na de oorlog. Is dit een wedstrijdje wie het meest efficiënt kan herdenken? Alles is arbitrair in het leven. Waarom zou dat dan niet voor WO2 herdenkingen mogen gelden. Het doet mij denken aan: “mijn opa is omgekomen in Auschwitz…, hij viel van de wachttoren”. De Holocaust verplicht ons de herinnering zuiver te houden.
Brekend: de rechter staat het vermoorden van de nagedachtenis van de slachtoffers niet toe.
@22 welke herinnering? Want dat is het hele punt hier.
Als het erop aan komt verwacht ik van de absoluut “goede nederlanders” eigenlijk het mist.. Fatsoensnormen gelden voor hen namelijk altijd voor anderen maar voor niet voor zichzelf… aard van het beestje
@19. Vanavond moet nu juist het moment zijn om de slachtoffers te herdenken.
De denkfout die jij en velen met je maken is dat, omdat het kwaad ook in ons zit, het kwaad minder kwaadaardig is. Dit gedicht is ook absoluut geen waarschuwing tegen dat kwaad in ons.
Het gedicht probeert slechts de SS’er neer te zetten als iemand die in McDonalds een hamburger moet kiezen, waar hij achteraf gezien zeker voor McNuggets had moeten gaan.
Yin en Yang zijn misschien dan wel verweven, ze zijn toch zeker zwart en wit.
@26
Dat is niet waar. Het kwaad is omdat het in ons zit des te kwaadaardiger.
Je leest het gedicht anders dan ik het lees. Ik lees het wel als een waarschuwing, en dat is niet in tegenspraak met de tekst. Misschien kan jouw interpretatie ook, maar merk dan wel op dat de keuze nergens wordt goedgepraat en wordt neergezet als een foute keuze. Zoals velen foute keuzes maakten – en daar stappen we veel te makkelijk overheen.
Kom op jongens: de tweede wereldoorlog was erg voor een groep mensen. En in de hongerwinter werd die groep behoorlijk groot.
Voor de meeste Nederlanders ging het leven gewoon door, en voor die verzetshelden was het vooral spannend (tenzij ze neergeschoten werden, en het op dat moment vast een verkeerde keuze vonden).
Houdt gerust ieder jaar een feestje vanwege het winnen van de oorlog (hebben “we” dat wel gedaan?), leg een krans ter nagedachtenis van de slachtoffers, maar hou eens op met dat eindeloze opbieden wie nu het meeste medelijden of erger “respect” toont.
Snap je punt. De term ‘het kwaad’ staat me echter tegen. Dat is wel een heel erg christelijk concept. De mens is de mens. Uiteindelijk zijn alle ondernemingen van de mens dan ook ‘menselijk’ , hoe gruwelijk ook. Ik denk niet dat je een onderscheid kan maken tussen het ‘kwade’ en het ‘goede’, dat is getheoretiseer. Het ‘kwaad’ zit dan ook niet ‘in’ ons, zoals de doctrines ons willen laten geloven, alsof dat zou bestaan naast het ‘goede’, als een erfzonde oid. Haat, groepsdenken, samenwerking, strijd etc. hebben evolutionair nut, evenals mededogen, empathie etc. Het kan alleen heel smerig uitpakken. Verder helemaal pro herdenken. Beteugeling van de instincten is zo slecht nog niet.
Ik stel een aparte herdenking, voor mensen met verkeerde keuzes tussen de jaren 1935/1950.
“Op vier mei staan de Nederlanders massaal stil”
“Heel Nederland leeft met de Koningin mee (Friso)”
“Heel Nederland was geschokt (Damschreeuwer)
Het wordt steeds erger die herdenking. Vliegtuigen mogen niet meer vliegen, kermissen worden stilgelegd, nog even en je sterft in een ambulance omdat die stil moet rijden. Wat mij betreft nooit meer 4 mei. En weer behoorlijke Jezusfilms rond Pasen.
6 mei, besef bezetting
@ Miko – Ben het niet/nooit met je eens, maar wat ik zeer in je waardeer, is dat je wel de dialoog aangaat met de reaguurders. Ik wil je zeggen, dat ik je daarvoor ZEER respecteer.